Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu od trzech dekad aktywnie uczestniczy w działaniach The Baltic University Programme (BUP) – jednej z największych sieci współpracy akademickiej w regionie Morza Bałtyckiego. Zaangażowanie UAM obejmuje edukację, badania naukowe, rozwój kompetencji studentów i doktorantów oraz współtworzenie międzynarodowych projektów poświęconych najważniejszym wyzwaniom współczesności: zrównoważonemu rozwojowi, ochronie środowiska, demokracji i bezpieczeństwu społecznemu.
Baltic University Programme powstał w 1991 r., krótko po rozpadzie bloku wschodniego, jako odpowiedź środowiska akademickiego na nowe możliwości współpracy w regionie Morza Bałtyckiego. Inicjatywa ta od samego początku była koordynowana przez Uniwersytet w Uppsali – jedną z najstarszych i najbardziej renomowanych uczelni Europy – który do dziś odpowiada za koordynację całej sieci. Założycielem programu był szwedzki biochemik prof. Lars Rydén, który dostrzegł szansę na wykorzystanie współpracy akademickiej do budowania demokratycznych więzi między państwami regionu po zakończeniu zimnej wojny. Jego wizją było stworzenie sieci, w której studenci i naukowcy z różnych krajów wspólnie poszukiwaliby rozwiązań problemów środowiskowych, społecznych i rozwojowych regionu Morza Bałtyckiego.
Przez minione trzy dekady działalności BUP rozrósł się do imponujących rozmiarów: dziś skupia ponad 110 uniwersytetów z jedenastu krajów regionu Morza Bałtyckiego, tworząc wyjątkową platformę długoterminowej współpracy akademickiej w dziedzinie edukacji, badań naukowych i zaangażowania społecznego. Sieć regularnie organizuje konferencje studenckie, warsztaty doktoranckie, sympozja, szkoły letnie oraz kursy doskonalenia zawodowego dla nauczycieli akademickich. W następstwie pełnoskalowej agresji Rosji na Ukrainę w 2022 r. współpraca z uczelniami z Rosji i Białorusi została zawieszona do odwołania.
Fundamentem działalności BUP są dwie kluczowe wartości: przekonanie o roli uniwersytetów jako filarów demokracji oraz promocja zrównoważonego rozwoju. W czasach narastających napięć geopolitycznych, kryzysów środowiskowych i społecznej polaryzacji wartości te nabierają szczególnego znaczenia. Uniwersytety nie są wyłącznie miejscami tworzenia wiedzy. Pełnią również funkcję przestrzeni rozwijania krytycznego myślenia, odpowiedzialności obywatelskiej i odporności społecznej. Jednocześnie państwa regionu Morza Bałtyckiego mierzą się ze wspólnymi wyzwaniami środowiskowymi, dlatego współpraca naukowa i edukacyjna w zakresie zrównoważonego rozwoju pozostaje jednym z najważniejszych zadań sieci.
Historia zaangażowania UAM w działalność Uniwersytetu Bałtyckiego sięga trzech dekad. Inicjatorem przystąpienia uczelni do programu był prof. Witold Maciejewski z Katedry Skandynawistyki, który dostrzegł znaczenie rozwijającej się współpracy akademickiej w regionie Morza Bałtyckiego. Dzięki jego staraniom UAM stał się aktywnym uczestnikiem sieci, a z czasem jednym z jej ważniejszych partnerów w Polsce.
Jedną z największych zalet BUP jest to, że program nie ogranicza się do jednej grupy odbiorców. Z jego oferty korzystają studenci, doktoranci, naukowcy i nauczyciele akademiccy. Studenci uczestniczą w międzynarodowych konferencjach, szkołach letnich i warsztatach rozwijających kompetencje badawcze. Młodzi naukowcy mogą prezentować wyniki swoich badań, budować sieci współpracy i rozwijać projekty dotyczące m.in. zmian klimatu, transformacji energetycznej czy odporności społecznej. Z kolei nauczyciele akademiccy uczestniczą w szkoleniach i warsztatach poświęconych nowoczesnym metodom dydaktycznym oraz edukacji dla zrównoważonego rozwoju. Przez cały rok kalendarz BUP wypełniają seminaria, webinaria, szkolenia i wydarzenia sieciujące, dzięki którym współpraca między uczelniami ma charakter ciągły, a nie ogranicza się jedynie do pojedynczych projektów czy konferencji.
Istotnym elementem działalności programu są zaawansowane formy kształcenia młodych badaczy. BUP Master’s Thesis Training to coroczne intensywne warsztaty dla studentów przygotowujących prace magisterskie poświęcone problematyce regionu Morza Bałtyckiego. Uczestnicy mają możliwość prezentowania swoich projektów badawczych, uzyskiwania informacji zwrotnej od ekspertów oraz wymiany doświadczeń z rówieśnikami z różnych krajów. Podobną funkcję pełni BUP PhD Students Training – prestiżowe wydarzenie skierowane do doktorantów, podczas którego rozwijają oni swoje projekty badawcze poprzez seminaria, konsultacje eksperckie i dyskusje w międzynarodowym gronie.
Naukowcy z UAM odgrywają w tych przedsięwzięciach ważną rolę jako mentorzy i eksperci. Wspierają studentów oraz doktorantów poprzez konsultacje metodologiczne i merytoryczne, a jednocześnie wymieniają doświadczenia z badaczami z innych uczelni regionu. Taka współpraca sprzyja podnoszeniu jakości badań naukowych oraz doskonaleniu metod kształcenia.
Znaczenie UAM w strukturach programu potwierdza podpisany niedawno list intencyjny dotyczący współorganizacji BUP PhD Students Training. W 2026 r. wydarzenie odbędzie się na Politechnice Łódzkiej, pełniącej funkcję krajowego koordynatora BUP w Polsce. Rok później gospodarzem spotkania będzie Uniwersytet im. Adama Mickiewicza. Do Poznania przyjadą doktoranci z całego regionu Morza Bałtyckiego, aby przez tydzień rozwijać swoje rozprawy doktorskie w międzynarodowym środowisku akademickim.
UAM angażuje się również w projekty badawcze realizowane w ramach sieci. Jednym z nich był projekt CAPABLE, którego celem było wzmacnianie potencjału regionu Morza Bałtyckiego w zakresie adaptacji do zmian klimatu i zrównoważonego rozwoju. Szczególny nacisk położono na rozwijanie kompetencji studentów i nauczycieli akademickich pozwalających lepiej odpowiadać na złożone wyzwania środowiskowe i społeczne. Z kolei w projekcie „Digital at Home” naukowcy UAM współtworzyli publikację „Re-thinking the Baltic Sea Region: Trends and Challenges” (2023) pod redakcją piszącego te słowa oraz prof. Victora Shadursky’ego. Książka stanowi ważny efekt współpracy naukowej w sieci BUP i odzwierciedla kluczowe debaty dotyczące regionu Morza Bałtyckiego prowadzone w międzynarodowym środowisku akademickim.
Obecnie UAM wraz z partnerami sieci przygotowuje kolejny projekt badawczy, zatytułowany „Universities as societal resilience nodes in civil preparedness – insights from the Baltic Sea Region”, złożony do Rady Państw Morza Bałtyckiego. Jego celem jest analiza i wzmocnienie roli uniwersytetów w budowaniu odporności społecznej oraz przygotowania cywilnego na współczesne zagrożenia bezpieczeństwa.
Współpraca akademicka nie jest już wyłącznie wymianą wiedzy między uczelniami. Staje się narzędziem wzmacniania demokracji, odpowiedzialności społecznej i bezpieczeństwa regionu. UAM odgrywa w tym procesie ważną rolę – nie tylko jako uczestnik sieci, lecz także jako współtwórca jej przyszłości. W świecie, w którym wyzwania coraz rzadziej kończą się na granicach państw, taka współpraca staje się jednym z cenniejszych zasobów.