Biała Góra to uniwersyteckie laboratorium badawcze. To jednostka interdyscyplinarna, ale i miejsce wypoczynku. O uczelnianej stacji na Wolinie z prof. UAM Jackiem Tylkowskim rozmawia Krzysztof Smura.
W kwietniu mija 30 lat od chwili, gdy na Wolinie powstała Stacja Monitoringu Środowiska Przyrodniczego w Białej Górze. Historię miejsca i prac badawczych zapoczątkował prof. Andrzej Kostrzewski – legenda poznańskiej geografii. Potem to pan przejął stację. Czym różnił się pierwszy okres funkcjonowania od obecnego?
Przyrodnicze badania naukowe na wyspie Wolin na naszym uniwersytecie zapoczątkowano po II wojnie światowej, m.in. z inicjatywy prof. Bogumiła Krygowskiego oraz prof. Adama Wodziczki, i koncentrowały się one głównie na zagadnieniach geograficznych i biologicznych.
W kolejnych dekadach, zwłaszcza w latach 70.-90. XX w., badania na wyspie Wolin były kontynuowane m.in. przez prof. Andrzeja Kostrzewskiego i zespół, choćby w odniesieniu do budowy geologicznej i morfodynamiki wybrzeża klifowego. Intensyfikacja prowadzonych prac badawczych ujawniła potrzebę utworzenia stałej stacji terenowej. Z inicjatywy prof. Kostrzewskiego w 1996 r. powołano stację terenową w Grodnie. Początkowo zaplecze stacji było bardzo ograniczone i obejmowało jedynie trzy niewielkie pomieszczenia udostępnione przez Woliński Park Narodowy (WPN). Stacja nie posiadała stałej obsady kadrowej, a brak odpowiedniego zaplecza noclegowo-socjalnego uniemożliwiał prowadzenie regularnych zajęć terenowych dla grup studentów. Działalność naukowo-badawcza była realizowana głównie w ramach comiesięcznych kampanii terenowych. Ćwiczenia terenowe i obozy Studenckiego Koła Naukowego Geografów organizowane były w pawilonach WPN.
Przełom w funkcjonowaniu stacji nastąpił w 2004 r., gdy z inicjatywy prof. Andrzeja Kostrzewskiego, za zgodą rektora prof. Stanisława Lorenca oraz dyrektora WPN dr. Ireneusza Lewickiego, stacja została przeniesiona do Białej Góry. Nowa lokalizacja umożliwiła znaczącą poprawę warunków lokalowych oraz modernizację infrastruktury badawczo-pomiarowej i laboratoryjnej. Obecnie stacja dysponuje bardzo dobrym zapleczem socjalnym oraz 60 miejscami noclegowymi, co pozwala na prowadzenie obozów naukowych i zajęć terenowych, organizację warsztatów i seminariów oraz realizację stałych badań środowiskowych, w tym w obrębie Zintegrowanego Monitoringu Środowiska Przyrodniczego (ZMŚP), w ramach którego funkcjonuje. Istotnymi atutami stacji są jej unikatowe nadmorskie położenie na obszarze WPN, dobra dostępność komunikacyjna, stała obsada kadrowa oraz całoroczne funkcjonowanie.
Stacja jest uniwersyteckim laboratorium badawczym. Jakie są jej cele?
Od 2010 r. stacja należy do krajowej sieci ZMŚP stanowiącej naukowy komponent Państwowego Monitoringu Środowiska i koordynowanej przez Centrum ZMŚP UAM. Jest jedną z 12 stacji bazowych ZMŚP badających przemiany geoekosystemów Polski oraz jedyną taką stacją położoną w strefie wybrzeża Bałtyku. Dane empiryczne pozyskiwane na stacji służą ocenie stanu środowiska oraz identyfikacji jego zmian na podstawie wieloletnich serii pomiarowo-obserwacyjnych, stanowiących podstawę modelowania przyszłych zmian środowiska, m.in. w zakresie klimatu, zasobów wodnych oraz erozji brzegu morskiego. Ponadto w stacji realizowane są projekty badawcze i prowadzone prace naukowe związane z uzyskiwaniem stopni naukowych.
Biała Góra to także miejsce, gdzie gośćmi są studenci z poznańskich wydziałów. Jaka jest ich rola w funkcjonowaniu stacji? Czy Wolin jest interdyscyplinarny?
Stacja jest jednostką Wydziału Nauk Geograficznych i Geologicznych, ale jej zaplecze badawcze wykorzystywane jest także przez studentów innych wydziałów UAM, np. Biologii, Chemii. Stacja gości studentów i pracowników naukowych z innych ośrodków akademickich, m.in. z Martin Luther University Halle-Wittenberg, Uniwersytetu Gdańskiego oraz Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, a także studentów kierunków artystycznych, np. Uniwersytetu Artystycznego w Poznaniu.
Zatem działalność stacji nie ogranicza się wyłącznie do obsługi macierzystego wydziału. Stacja jest intensywnie wykorzystywana w działalności naukowej i dydaktycznej, corocznie odnotowuje się około 1500 „osobonoclegów”.
W listopadzie kończyliście projekty badawcze. Czego dotyczyły?
W poprzednim roku, w ramach umowy pomiędzy UAM a WPN, zrealizowano dwa projekty badawcze dotyczące wpływu zmian klimatu na biomasę i kondycję zbiorowisk leśnych na podstawie danych teledetekcji satelitarnej oraz zmian zasobów wodnych w kontekście zmian klimatu i antropopresji związanej z budową nowych ujęć wód podziemnych na wyspie Wolin.
Wyniki badań wykazały istotny wpływ zmian klimatu na przyspieszenie fenologiczne oraz wydłużenie okresu wegetacyjnego, a jednocześnie na ograniczenie przyrostu biomasy. Stwierdzono również spadek zasobów wód powierzchniowych i podziemnych oraz określono bezpieczną dla środowiska przyrodniczego wielkość poboru wód podziemnych w projektowanych ujęciach wody.
Realizowane projekty miały zatem zarówno wymiar naukowy, jak i aplikacyjny, dostarczając podstaw do racjonalnego gospodarowania zasobami przyrodniczymi. Szczególnie pomocne w realizacji projektów były hydrometeorologiczne i botaniczne dane empiryczne z badań realizowanych w stacji, które stały się podstawą modelowania przyszłych zmian środowiska.
Czy Bałtyk obumiera? A może budzi się do życia, pochłaniając coraz więcej lądu? Na to pytanie m.in. odpowiadał pan niedawno w Muzeum na Wolinie. Jaka jest prawda?
Morze Bałtyckie jest szczególnie wrażliwe na zmiany klimatu i dopływ zanieczyszczeń, zwłaszcza biogenów. Charakteryzuje się ograniczoną wymianą wód z oceanem światowym. W wyniku zmian klimatu wody Bałtyku stają się coraz cieplejsze, słabiej natlenione i mniej zasolone, co w połączeniu z nasilającą się eutrofizacją prowadzi do spadku bioróżnorodności. Okresową poprawę jakości wody umożliwiają napływy chłodnych, dobrze natlenionych i zasolonych wód z Morza Północnego, tzw. wlewy życia. Jednak w XXI w. zjawisko to występuje blisko trzykrotnie rzadziej niż w XX w., średnio z częstością około jednego epizodu na 10 lat. Ograniczenie częstości wlewów sprzyja rozwojowi eutrofizacji oraz powstawaniu przydennych stref beztlenowych, co w konsekwencji prowadzi do obniżenia bioróżnorodności oraz biomasy organizmów morskich.
Istotnym skutkiem współczesnych zmian klimatu jest również wzrost poziomu morza, szacowany na 3-4 mm rocznie. Prowadzone przez nas od ponad 40 lat pomiary erozji wybrzeża klifowego na wyspie Wolin wskazują cofanie się linii brzegowej w tempie 0,2-0,3 m rocznie. Choć obecnie nie obserwuje się wyraźnego przyspieszenia tego procesu, ubytek lądu postępuje nieprzerwanie, a morze stopniowo zwiększa swój zasięg przestrzenny.
Jedna z ostatnich pana prac dotyczyła ekstremalnych zdarzeń termiczno-opadowych na Wolinie. Czy można powiedzieć, że obserwujemy je coraz częściej?
Dla ostatnich 15 lat stwierdzono wzrost średniej rocznej temperatury powietrza o około 0,2°C na rok oraz spadek rocznej sumy opadów atmosferycznych rzędu 10 mm na rok. Zmiany te sprzyjały wzrostowi ewapotranspiracji i ograniczeniu możliwości retencji wody.
Charakterystycznym elementem obserwowanych zmian klimatycznych był wzrost częstości występowania susz atmosferycznych i glebowych, a także fal upałów. W rezultacie wyspa Wolin doświadcza obecnie spadku zasobów wód powierzchniowych i podziemnych przy jednoczesnym wzroście poziomu wód morskich. Oznacza to zwiększanie się zasobów wód morskich otaczających wyspę, podczas gdy wewnątrz jej obszaru dostępność wody dla ludzi, roślin i zwierząt znacząco maleje.
Nie mogę nie zapytać. Stacja w Białej Górze to również miejsce chętnie odwiedzane przez pracowników UAM. Co najbardziej chwalą sobie osoby odwiedzające Białą Górę?
Stacja, oprócz prowadzenia badań naukowych oraz realizacji zajęć dydaktycznych, stanowi również sprzyjające miejsce do wypoczynku i pracy twórczej. Goście wysoko oceniają jej unikatowe nadmorskie położenie w strefie brzegu klifowego, w otoczeniu lasów bukowych WPN. Lokalizacja stacji zapewnia dogodny dostęp do atrakcji turystycznych Międzyzdrojów. Na szczególną uwagę zasługuje punkt widokowy w Lubiniu, z którego rozpościera się unikatowa panorama delty wstecznej Świny oraz Zalewu Szczecińskiego. Miłośnikom historii regionu polecana jest natomiast wizyta w Wolinie, ponadtysiącletnim ośrodku osadniczym, identyfikowanym z legendarnym wikińskim Jomsborgiem czy słowiańską Vinetą.
Jest szansa na dalszą poprawę infrastruktury? Inwestycje?
Mamy nadzieję na dalsze doposażenie infrastruktury naukowej w ramach programu FEnIKS oraz poprawę warunków pobytu w stacji. Doświadczenia badawcze wskazują, że jednostki takie jak stacje naukowe odgrywają kluczową rolę w pozyskiwaniu empirycznych danych środowiskowych niezbędnych do modelowań prognostycznych, a także w kształceniu studentów w zakresie badań środowiskowych, poprzez realizację zajęć dydaktycznych bezpośrednio w warunkach terenowych. Stacja MŚP w Białej Górze stanowi źródło informacji o naszej uczelni na terenie Pomorza Zachodniego. Działa od lat i niezbędna jest jej kolejna modernizacja, co stanowi poważne przedsięwzięcie inwestycyjne.
Czytaj też: Dr Zuzanna Kabacińska. Datowanie EPR to konieczność