W czerwcu zakończył się dwuletni projekt Dariah-hub, nawiązujący do wcześniejszej inicjatywy Dariah-PL POIR, dzięki której powstały laboratoria tworzące infrastrukturę cyfrową dla humanistyki na UAM. Tym razem zespoły pracowały nad rozwojem narzędzi i zasobów. Ich celem było zbudowanie krajowego ekosystemu prowadzenia interdyscyplinarnych badań nad materiałami archeologicznymi i dziedzictwem kulturowym.
W projekcie „Dariah-hub. Cyfrowa Infrastruktura Badawcza dla Humanistyki i Nauk o Sztuce” powstały nowe funkcjonalności. W Archiwum Audiowizualnym, prowadzonym przez zespół naukowców z Instytutu Historii Sztuki i Instytutu Muzykologii Wydziału Nauk o Sztuce, udostępniającym zdigitalizowane zasoby wizualne i dźwiękowe, powstały nowe narzędzia umożliwiające skuteczniejsze przeszukiwanie treści. Archiwum wzbogaciło się ponadto o kilka tysięcy nowych obiektów.
Grupa badawcza pracująca na Wydziale Matematyki i Informatyki prowadziła prace nad wzbogaceniem zasobów cyfrowych narzędziami przetwarzania języka naturalnego. Zdigitalizowane roczniki czasopisma „Kaliszanin” poddano transkrypcji i normalizacji, m.in. poprzez korektę pisowni i ujednoznacznienie nazw własnych.
Zespół z Wydziału Filologii Polskiej i Klasycznej opracował trzy zasoby w ramach Archiwów Rozproszonych: archiwum regionalizmów i gwar wielkopolskich, archiwum polskiej literatury elektronicznej 1980-2020, a także zasoby tekstowe i źródła łacińskie i greckie oraz zasoby wspierające E-Theseus Map. Zasoby dostępne w archiwach, pochodzące z materiałów zarówno cyfrowych, jak i analogowych, wzbogacone zostały o bogaty zbiór metadanych.
W Module Multimodalnym MultiCo-Hub na Wydziale Neofilologii językoznawcy opracowali narzędzia do zautomatyzowanej analizy gestów i ruchu w ujęciu kulturowym, w szczególności w kontekście komunikacyjnym. Narzędzia umożliwiają opracowanie ogólnej charakterystyki ruchu analizowanej osoby, sposobu wykorzystania przestrzeni gestykulacyjnej i jej stref oraz wzajemnego dopasowania i innych aspektów interakcji ruchowej uczestników dialogu.
Natomiast zespół muzykologów Laboratorium do Analizy Muzyki, Mowy i Gestu Linguomusa zajmował się tworzeniem narzędzi, które mogą być bardzo przydatne w procesie dydaktycznym.
– Powstał interaktywny diagram przedstawiający rozwój języka naturalnego i muzyki, swoisty przekrój historii, zawierający różnego rodzaju informacje szczegółowe oraz odwołania do bibliografii – mówi dr Brygida Sawicka-Stępińska, kierowniczka projektu Dariah-hub na UAM. – Diagram jest klikalny i, podobnie jak inne rezultaty projektu, opublikowany w otwartym dostępie na Platformie Badań Interdyscyplinarnych, dlatego sądzę, że będzie interesującym i użytecznym narzędziem zarówno dla badaczy, jak i studentów.
Zespół muzykologiczny opracował również model dystrybucji informacji o wysokości dźwięku i wzorcach rytmicznych w polskiej muzycznej kulturze ludowej przełomu XX i XXI w. na podstawie źródeł dźwiękowych dostępnych w Archiwum Audiowizualnym WNoS.
Utworzony na Wydziale Anglistyki korpus HANOI i związane z nim narzędzia do analizy oraz gromadzenia notatek tłumaczy ustnych wzbogacono o komponent multimodalny HANOI-eye. Narzędzia te pozwalają śledzić proces tłumaczenia oraz związane z nim zjawiska językowe i poznawcze, m.in. zapamiętywanie, przetwarzanie, zapis symboliczny, działanie pamięci roboczej, pismo odręczne czy funkcjonowanie zjawiska pętli fonetycznej.
Prace zespołów na poszczególnych wydziałach koordynowali dr Kamila Kłudkiewicz, prof. Krzysztof Jassem, prof. UAM Mirosław Wobalis, prof. UAM Maciej Karpiński, prof. UAM Piotr Podlipniak oraz Anna Jelec.
Zobacz też: Prof. Katarzyna Klessa. Nowa era humanistyki z DARIAH.lab
Dariah-hub został zrealizowany przez 13 partnerów konsorcjum DARIAH-PL, pod przewodnictwem Instytutu Podstaw Informatyki PAN. Każda z grup badawczych UAM współpracowała z zespołem Poznańskiego Centrum Superkomputerowo-Sieciowego nad integracją zasobów w ramach Platformy Badań Interdyscyplinarnych, będącej główną wspólną infrastrukturą wytworzoną w projekcie.
Platforma Badań Interdyscyplinarnych, dostępna po zalogowaniu na stronie https://pbi.dariah.pl/ dla wszystkich badaczy, studentów oraz pozostałych zainteresowanych osób, gromadzi zasoby i udoskonalenia opracowane przez uczestników projektu. Mowa tu nie tylko o wiedzy i narzędziach wytworzonych na UAM, ale również przez pozostałych uczestników Dariah-hub. Są to chociażby korpus równoległy języków słowiańskich, narzędzia anotacji zasobów nutowych czy obszerny moduł archeologiczny, udostępniający wielkie zbiory danych i umożliwiający ich zaawansowaną analizę.
– Narzędzia zostały zintegrowane z Platformą na różne sposoby – podkreśla dr Sawicka-Stępińska. – Część z nich znajduje się bezpośrednio na platformie, kolejne w innych repozytoriach, ale również są one z nią zsynchronizowane. Dzięki temu każdy zainteresowany użytkownik może łatwo uzyskać do nich dostęp. Zgromadzonych materiałów jest naprawdę bardzo dużo.
Użytkownik nie jest pozostawiony sam sobie. Równolegle powstała Platforma Instruktażowa (akademia.dariah.pl), na której każdy zasób i narzędzie zostały opatrzone krótkim kursem instruktażowym dla użytkownika. Dzięki nim można w kilka lub kilkanaście minut nauczyć się, jak korzystać z konkretnych narzędzi.
– Zachęcałam koordynatorów zespołów, aby przy tworzeniu Platformy Instruktażowej zastanowili się, w jaki sposób można ją wykorzystać w procesach dydaktycznych. W wielu przypadkach tematyka kursów wiąże się z zagadnieniami zajęć, które prowadzą. W rezultacie powstały bardzo ciekawe kursy, które są nie tylko wartościowe merytorycznie, ale również bardzo przyjemne pod względem wizualnym – twierdzi dr Sawicka-Stępińska.
Warto dodać, że w ramach projektu pracownicy przeszli szereg szkoleń zwiększających kompetencje potrzebne do rozbudowy i utrzymywania infrastruktury, np. tworzenia zaawansowanych scenariuszy badawczych. Szkolenia dotyczyły m.in. wykorzystania sztucznej inteligencji w rozwijaniu potrzebnych narzędzi.
Na razie humanistyczną infrastrukturą cyfrową UAM interesują się przede wszystkim naukowcy oraz doktoranci. W laboratoriach prowadzą badania, na podstawie których piszą prace naukowe. Niektóre z zasobów, jak korpus i narzędzia MultiCo, są dostępne w otwartych repozytoriach i pobierane z CLARIN-PL. Trzeba pamiętać, że zbiory cały czas rosną, a dzięki Platformie Badań Interdyscyplinarnych i Akademii DARIAH-PL będą łatwiej dostępne również dla osób z zewnątrz, interesujących się polskim dziedzictwem kulturowym.
Projekt został sfinansowany ze środków Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności – Inwestycja A2.4.1 „Inwestycje w rozbudowę potencjału badawczego”. Zespół badawczy wspierała Sekcja Projektów Strategicznych UAM.