Z inicjatywy Oddziału Poznańskiego Stowarzyszenia Przyjaciół Twórczości Jana Kasprowicza rok 2026, w którym przypada 100 rocznica śmierci poety, został uchwałą Sejmiku Wojewódzkiego ogłoszony Rokiem Jana Kasprowicza w Wielkopolsce. Poeta uważał się za Wielkopolanina i o Wielkopolsce pisał, a Wielkopolska w I połowie XX wieku uznała go za swojego najwybitniejszego reprezentanta na polu literackim. Najwyższy czas o tym zapomnianym fakcie przypomnieć. I odzyskać Kasprowicza.
Osoby pilotujące obchody to prof. dr hab. Radosław Okulicz-Kozaryn, dr Rozalia Wojkiewicz i mgr Karol Jaworski (z ramienia głównej siedziby Stowarzyszenia na Harendzie). Opracowany przez nie projekt „Jan Kasprowicz – reaktywacja pamięci zdobył grant w Otwartym konkursie ofert na realizację w formie powierzenia lub wspierania zadań publicznych Województwa Wielkopolskiego w dziedzinie kultury w roku 2026” został nagrodzony kwotą 40 tys. zł.
W skład projektu wchodzą między innymi dwie konferencje: „Wielkopolscy przyjaciele Jana Kasprowicza” (w Miłosławiu, 19 września br.; konferencja o charakterze popularnonaukowym) i „Fenomen Kasprowicza”(w Toruniu, Inowrocławiu i Poznaniu; współorganizowana przez UAM, BR, UMK, KUL, 22–24 października). Ponadto odbędzie się wystawa w Galerii Atanazego BR, zainicjowanie rekonstrukcji unikalnej Biblioteki Kasprowicza (ofiarowanej Poznaniowi przez wdowę po poecie w końcu lat 20 i rozproszonej w wyniku II wojny światowej), II Maraton Czytania Kasprowicza, Salon Poezji.
26 maja 2026 roku w Sali Teatralnej Collegium Maius (ul. Fredry 10) odbyła się zaś premiera spektaklu „Śwat sie kóńczy! Dramat z życia ludu wielkopolskigó w pińciu odsłonach” („Świat się kończy! Dramat z życia ludu wielkopolskiego”) w wykonaniu Tymczasowej Eki Teatrolnej w składzie: Michalina Żurek, Agnieszka Sytniewska, Maja Sobczak, Marcelina Krysztofiak, Katarzyna Skórczewska, Maria Jeleniewska, Barbara Szewczyk, Aleksander Knobel, Mikołaj Stachowiak, Mikołaj Młynarczyk, Piotr Ciesielski, Tymoteusz Sobczyk, Alicja Kaczmarkiewicz, Jan Marchlewicz, w opracowaniu muzycznym Kaspra Binka, wprowadzenie: Dominik Rystwej. Streszczenie przygotowała Kamila Rochna.
Opiekę reżyserską i naukową, w tym dialektologiczną, nad spektaklem objęli: prof. Radosław Okulicz-Kozaryn, dr Rozalia Wojkiewicz, prof. Błażej Osowski.
Dominik Rystwej, student I roku 2 st. filologii polskiej, autor syntetycznego wprowadzenia do spektaklu, pokazał, w jak złożony, a zarazem oryginalny i spójny artystycznie sposób Kasprowicz ukazuje w swoim utworze problematykę nowoczesności. Z wielkim impetem wkracza na wieś wielkopolską w II połowie XIX (dramat rozgrywa się około 1880 roku), konfrontując jej mieszkańców nie tylko z ekspansją przemysłu na tereny tradycyjnie rolnicze, ale też z procesem wykorzeniania i wynaradawiania Polaków przez aparat pruski. Przyczynia się to do degradacji wspólnoty wiejskiej, rozpadu więzi rodzinnych i sąsiedzkich, erozji moralności, kolaboracji z zaborcą, instrumentalizacji religii. Kasprowicz przekazał tę problematykę bez cienia tendencyjności, wyposażając swoich chłopskich bohaterów w wyraziste charaktery, w namiętności godne bohaterów Szekspira, do którego się odwoływał, nie stroniąc od akcentów humorystycznych. Sztuka do dziś sprawdza się w lekturze, a jej „performatywna lektura” silnie uwidacznia je zalety.
„Spektakl został wspaniale przyjęty przez publiczność, co nas raduje – dodaje dr Rozalia Wojkiewicz. O przedstawieniu zrobiło się głośno, zdecydowaliśmy się więc na kolejną «Próbę otwartą» (próbę, gdyż nie można igrać z «końcem świata»). Ponownie przeniesiemy się do roku 1880, na wieś, «do jednej z okolic Wielkopolski» już 17 czerwca 2026 roku, zapraszamy serdecznie!”.
Prof. Radosław Okulicz-Kozaryn: „Przypomniany po latach utwór Kasprowicza okazał się niesłychanie żywotny. Przekonał nie tylko aktorów, studentów, którzy głęboko weszli w odgrywane przez siebie postaci, stwarzając – na miarę naszej sceny – prawdziwe kreacje. Przekonał też publiczność, która ku naszemu zaskoczeniu szczelnie wypełniła Salę Teatralną w Coll. Maius i pomimo mało komfortowych warunków śledziła losy bohaterów z zapartym tchem. Kasprowicz odniósł pełen sukces”.
„Elementy gwarowe – zwraca uwagę prof. Błażej Osowski – były w utworze stosowane subtelnie i niezbyt często, ale dzięki pojawiającym się cechom wymowy czy słownictwu, można było ustalić, że Kasprowicz wykorzystał w dramacie gwary pogranicza Kujaw i Wielkopolski. Dzięki określeniu podstawy można było wprowadzić więcej cech gwarowych, których oryginalnie w tekście nie było. Trzeba też pamiętać, że czas akcji to rok 1880, tak więc ówczesne gwary różniły się od dzisiejszych: były używane częściej, miały bardziej systemowy i archaiczny charakter”
Honorowy patronat nad obchodami objęli: JM Rektor UAM prof. dr hab. Bogumiła Kaniewska, dyrektor Biblioteki Raczyńskich Katarzyna Kamińska oraz Marszałek Województwa Wielkopolskiego Marek Woźniak. Oddział Poznański SPTJK opracował plan obchodów Roku.
Organizatorzy serdecznie zapraszają do uczestnictwa we wszystkich przedsięwzięciach, a zwłaszcza tych, które będą odbywać się u nas, gorąco zachęcają do zgłaszania referatów na październikową konferencję. Namawiają ponadto do zapisywania się do Poznańskiego Oddziału SPTJK! Warto pamiętać, że przed II wojną światową i krótko po niej założone w Poznaniu Towarzystwo Literackie im. Jana Kasprowicza współtworzyli wybitni pracownicy naszego Uniwersytetu: Roman Pollak, Zygmunt Szweykowski, Mieczysław Suchocki, Zenon Sobierajski.